Trong một thế giới xoay quanh năng suất, hiệu quả, và việc liên tục “nâng cấp bản thân”, có lẽ nhiều người trong chúng ta đã quên mất giá trị của những sở thích không cần giỏi. Mình biết, vì chính mình cũng từng mắc kẹt trong cái vòng luẩn quẩn ấy. Cứ như thể mỗi phút giây rảnh rỗi đều phải được tận dụng để học một kỹ năng mới, kiếm thêm thu nhập, hay ít nhất là làm một việc gì đó “có ích”. Những hoạt động đơn thuần mang lại niềm vui, không mục đích rõ ràng, dần bị đẩy xuống cuối danh sách ưu tiên, hay thậm chí bị loại bỏ.
Nhưng bạn có biết, chính những “thú vui vô bổ” mà bạn đang bỏ qua, lại có thể là chiếc chìa khóa quan trọng để giữ cho tâm trí mình được cân bằng và khỏe mạnh không?
Cách nhìn thông thường về sở thích (mà đau khổ)
Thử nghĩ xem, bạn có thường xuyên tự hỏi “Việc này mang lại lợi ích gì?” mỗi khi định bắt tay vào một hoạt động nào đó không? Mình thấy khá nhiều người có suy nghĩ này. Đôi khi, có người mở một trang tuyển dụng lên để tìm việc, rồi lại thấy buồn ngủ, hay có khi là cảm giác tội lỗi khi xem phim bộ thay vì học thêm một khóa online nào đó. Áp lực vô hình này có thể đến từ nhiều phía: từ kỳ vọng của xã hội về việc “ai cũng phải có một side-hustle” hay từ chính những thông điệp marketing không ngừng thúc đẩy chúng ta phải “tối ưu hóa bản thân”.
Khi một sở thích được định nghĩa bằng “lợi ích” hay “mục đích” cuối cùng của nó, như việc học chơi guitar để biểu diễn, học ngoại ngữ để thăng tiến, hay tập thể dục để có thân hình chuẩn, chúng ta đã vô tình biến nó thành một dạng “công việc” khác. Niềm vui ban đầu dần bị thay thế bởi áp lực phải đạt được mục tiêu, phải thể hiện được mình “đủ tốt”, và quan trọng hơn cả là phải chứng minh được giá trị của thời gian mình bỏ ra.
Vấn đề của cách nhìn đó: Vòng lặp kiệt sức
Cách nhìn này, tuy thoạt nghe có vẻ hợp lý và hiệu quả, lại ẩn chứa một vấn đề tâm lý sâu sắc, kéo chúng ta vào một vòng lặp kiệt sức. Khi chúng ta chỉ tập trung vào “lợi ích” và “thành quả”, chúng ta đã vô tình chuyển đổi động lực nội tại (intrinsic motivation) – tức là làm việc vì bản thân hoạt động đó đã đủ vui, đủ ý nghĩa – thành động lực ngoại tại (extrinsic motivation), tức là làm việc vì phần thưởng hay kết quả bên ngoài.
Cơ chế này diễn ra như sau: Bộ não của chúng ta được thiết kế để tìm kiếm niềm vui và phần thưởng. Khi một hoạt động được gắn với mục tiêu ngoại tại (ví dụ: tiền bạc, sự công nhận, thân hình lý tưởng), hệ thống phần thưởng trong não sẽ kích hoạt dopamine khi chúng ta đạt được mục tiêu đó. Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ tập trung vào mục tiêu mà bỏ qua niềm vui của quá trình, chúng ta sẽ liên tục cảm thấy thiếu thốn và áp lực. Mỗi khi không đạt được mục tiêu, hoặc mục tiêu còn xa vời, chúng ta dễ rơi vào trạng thái thất vọng, cảm thấy mình “vô dụng” hoặc “chưa đủ tốt”.
Nhiều người kể lại cảm giác này theo cách gần giống nhau: bắt đầu một sở thích với đầy hứng khởi, nhưng khi nhận ra mình “không đủ giỏi” hoặc “không thể kiếm tiền từ nó”, niềm vui tắt ngúm, thay vào đó là cảm giác tội lỗi khi dành thời gian cho một thứ “không có giá trị”. Đây chính là lý do vì sao chúng ta kiệt sức, ngay cả khi đang làm những việc mình “thích”. Bởi vì, về cơ bản, chúng ta đã biến “thích” thành “phải”.
Cách nhìn mới: 5 lý do sở thích không cần giỏi là liều thuốc cho tâm trí
Thay vì đặt ra những mục tiêu lớn lao, hãy thử nhìn nhận lại. Những sở thích không cần giỏi, những hoạt động mà bạn chỉ đơn thuần làm vì vui, không áp lực, không cần chứng minh điều gì, lại chính là nguồn năng lượng thầm lặng và bền vững nhất để tái tạo tâm trí. Mình từng nghĩ cứ phải học thêm gì đó thật “pro” mới là tiến bộ, nhưng sau này mình nhận ra, có những thứ không cần “pro”, chỉ cần “vui” là đủ.
Đây là 5 lý do vì sao những sở thích “vô bổ” này lại quan trọng đến vậy:
- Giải tỏa áp lực hiệu suất: Khi bạn cho phép mình làm một điều gì đó chỉ để vui, không mục tiêu, không đánh giá, bạn đang tạo ra một không gian an toàn cho tâm trí. Đây là lúc não bộ được nghỉ ngơi khỏi vòng xoáy “làm gì cũng phải có ích”, giảm bớt cortisol (hormone gây căng thẳng) và tăng cường endorphin (hormone hạnh phúc).
- Nuôi dưỡng sự sáng tạo tự do: Khi không còn áp lực phải hoàn hảo, phải đạt chuẩn, khả năng sáng tạo của bạn sẽ bùng nổ. Bạn có thể tự do thử nghiệm, mắc lỗi, và khám phá những ý tưởng mới mà không sợ bị phán xét. Điều này không chỉ giới hạn trong sở thích mà còn có thể lan tỏa sang các lĩnh vực khác trong cuộc sống.
- Khôi phục quyền tự chủ và kiểm soát: Trong cuộc sống bận rộn, đôi khi chúng ta cảm thấy mình bị cuốn theo guồng quay và ít có quyền kiểm soát. Một sở thích tự do, không bị ai thúc ép, là cách bạn khẳng định lại quyền tự chủ của mình. Bạn là người quyết định bắt đầu, quyết định dừng lại, và quyết định cách bạn tận hưởng nó.
- Kết nối với bản thân sâu sắc hơn: Khi chúng ta dành thời gian cho một hoạt động mà mình yêu thích một cách vô tư, chúng ta đang thực hành sự hiện diện (mindfulness). Đây là khoảnh khắc bạn lắng nghe những gì mình thật sự muốn, cảm nhận niềm vui đơn thuần, và kết nối lại với phần bản năng, hồn nhiên nhất trong mình.
- Tạo ra kho dự trữ năng lượng tinh thần: Thay vì làm tiêu hao năng lượng, những sở thích này thực sự “sạc pin” cho tâm trí bạn. Khi bạn trở lại với công việc hay các trách nhiệm khác, bạn sẽ thấy mình có thêm sự kiên nhẫn, tập trung và khả năng đối phó với căng thẳng tốt hơn.
3 câu hỏi để chuyển góc nhìn về sở thích không cần giỏi
Để bắt đầu hành trình tái định nghĩa lại giá trị của các hoạt thích của bạn, mình có ba câu hỏi nhỏ bạn có thể tự hỏi mình:
Bạn làm điều này vì điều gì, và vì ai?
Hãy tự hỏi: “Mình có thật sự thích làm điều này không, hay mình đang làm nó để gây ấn tượng với người khác, để chứng tỏ bản thân, hoặc để đạt được một mục tiêu ngoại tại nào đó?” Nếu câu trả lời có xu hướng về phía sau, đó là dấu hiệu bạn đang biến sở thích thành một gánh nặng. Mục tiêu ở đây là nhận diện xem đâu là động lực thực sự của bạn – là niềm vui nội tại hay là áp lực từ bên ngoài. Hiểu được cơ chế này giúp bạn tự giải phóng mình khỏi kỳ vọng không cần thiết.
Cảm giác của bạn khi làm điều này là gì?
Khi bạn đang thực hiện sở thích của mình, hãy dừng lại một chút và lắng nghe cơ thể, tâm trí. Bạn có cảm thấy thư giãn, hưng phấn, hay ngược lại, áp lực và lo lắng? “Mình có đang cảm thấy tự do để mắc lỗi không, hay mình đang lo sợ không đủ tốt?” Nếu bạn cảm thấy căng thẳng, đó có thể là dấu hiệu bạn đã vô tình đặt quá nhiều gánh nặng lên nó. Ghi nhận cảm xúc giúp bạn điều chỉnh lại mục tiêu và cách tiếp cận.
Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra nếu mình không giỏi không?
Thường thì, chúng ta sợ hãi việc không giỏi vì lo lắng về sự phán xét của người khác hoặc của chính mình. “Liệu có cần biến nó thành “sản phẩm” để cảm thấy có giá trị?” Khi đặt câu hỏi này, bạn sẽ nhận ra rằng đối với những sở thích cá nhân, việc không giỏi không hề có hậu quả nghiêm trọng nào cả. Ngược lại, nó giải phóng bạn khỏi sự cầu toàn, cho phép bạn tận hưởng trọn vẹn quá trình mà không cần bận tâm đến kết quả.
Làm sao thực hành cách nhìn mới hàng ngày với sở thích không cần giỏi
Đừng nghĩ bạn cần một sự thay đổi lớn. Mỗi ngày một chút thôi. Mình thử nghiệm cách này trong hai tuần và thấy nó có hiệu quả đáng kể:
- Dành 15 phút mỗi ngày “làm điều vô bổ”: Có thể là vẽ nguệch ngoạc, nghe nhạc mà không làm gì khác, xếp hình, hay đơn giản là ngắm mây. Mình thử hai tuần chỉ vẽ linh tinh mà không nghĩ đến đăng lên mạng hay phải vẽ cho đẹp. Cảm giác nhẹ nhõm vô cùng.
- “Quyền được dở”: Hãy tự cho phép mình làm dở. Không cần phải là master, không cần phải trình diễn. Mình từng định học piano nhưng cứ bị áp lực phải chơi thành thạo. Giờ mình chỉ đánh vài nốt đơn giản, nghe vui tai là được. Cái “quyền được dở” này thật sự liberating.
- Lắng nghe cơ thể: Khi đang làm sở thích, hãy chú ý đến cảm giác của mình. Cảm thấy thoải mái, nhẹ nhõm hay căng thẳng? Dừng lại nếu thấy không còn vui. Đây là cách bạn luyện tập lắng nghe trực giác và nhu cầu thật sự của bản thân.
- Chia sẻ không áp lực: Nếu bạn muốn chia sẻ thành quả, hãy làm điều đó với tinh thần “khoe thôi”, không cần “đánh giá”. Có người bạn của mình rất thích làm bánh, bạn ấy không bao giờ tham gia cuộc thi nào, chỉ thỉnh thoảng làm tặng mọi người và chia sẻ ảnh, niềm vui của bạn ấy chỉ đơn giản là được làm điều mình thích và thấy mọi người vui vẻ khi nhận bánh.
Hãy nhớ, mục tiêu của những sở thích không cần giỏi không phải là để trở thành người giỏi nhất, mà là để trở thành phiên bản khỏe mạnh và cân bằng hơn của chính mình. Đừng để xã hội định nghĩa niềm vui của bạn.
Mọi nội dung trên blog moingaymotchut.vn chỉ mang tính tham khảo và không thay thế lời khuyên từ chuyên gia tâm lý. Chúng mình khuyến khích bạn lắng nghe trực giác và hoàn cảnh riêng của mình để đưa ra quyết định phù hợp nhất.
Bài viết liên quan
Bạn có thể đọc thêm những bài viết cùng chủ đề:
